Retinopati & Makula Bakımı

Diyabet yalnızca kan şekeri hastalığı olarak ele alınamaz; aynı zamanda gözde retina damarlarını etkileyen önemli bir risk faktörüdür. Diyabetik retinopati başlangıçta belirti vermeyebilir. Hasta gayet iyi gördüğünü düşünürken retina damarlarında sızıntı, ödem, kanama veya yeni damar oluşumları başlamış olabilir. Bu tablo, retina damarlarında sızıntı ve dolaşım bozukluğunun gelişmesine bağlıdır. Bu nedenle "şikayet yoksa sorun yok" yaklaşımı diyabetli göz hastalarında doğru bir yaklaşım sayılmaz.

Retina muayenesinde göz dibi değerlendirmesi, gerektiğinde OCT ve anjiyografik incelemeler kullanılır. Amaç, görme düşmeden önce hasarı saptamaktır. Diyabet süresi uzadıkça ve kan şekeri kontrolü bozuldukça risk artar. Hipertansiyon, böbrek hastalığı ve gebelik gibi durumlar takip planını daha da önemli hale getirir. Makula tutulduğunda merkezi görme daha belirgin etkilenir; bu yüzden yalnızca görme keskinliğine bakmakla yetinmek risk taşır.

Diyabetik retinopati tedavisinde kan şekeri kontrolü temel unsurdur; ancak tek başına her zaman yeterli kalmaz. Göz içi enjeksiyonlar, lazer tedavisi veya ileri olgularda vitrektomi gerekebilir. Erken dönemde takip edilen hastalarda görme korunma şansı çok daha yüksektir. Bu yüzden diyabet hastalarına önerim nettir: Görmeniz iyi olsa bile düzenli retina kontrolünü ihmal etmeyin. Çünkü diyabet gözde sessiz ilerleyen, ama geç kalındığında bedeli ağır olan bir hastalıktır. Retina takibinde tek bir muayene yeterli kabul edilmez; diyabetin süresi, HbA1c düzeyi, gebelik durumu ve eşlik eden damar hastalıkları periyodu etkiler. Bazı hastalarda yılda bir takip yeterli olurken, bazılarında daha sık OCT veya enjeksiyon planı gerekir. İyi haber şu: Diyabetik retina hastalığı erken yakalandığında görme koruma şansı yüksektir. Geç kalındığında ise tedavi daha uzun ve daha zor bir sürece dönüşebilir.

Retina yırtığı ve retina dekolmanı, acil değerlendirme gerektiren göz hastalıkları arasındadır. En tipik belirtiler ani başlayan ışık çakmaları, yeni ortaya çıkan veya belirgin artan uçuşmalar, görüş alanında perde ya da gölge hissi ve ani bulanık görmedir. Özellikle "sanki kenardan siyah bir perde geliyor" ifadesi retina dekolmanı açısından çok ciddiye alınmalıdır.

Bu şikayetler her zaman dekolman anlamına gelmeyebilir; bazen vitreus ayrılması gibi daha iyi huylu süreçler de olabilir. Ancak hasta bunu kendi başına ayıramaz. Ayırımı yapacak olan ayrıntılı retina muayenesidir. Yüksek miyoplarda, travma sonrası, daha önce katarakt ameliyatı geçirenlerde ve aile öyküsü olanlarda risk daha yüksektir.

Retina yırtığı erken yakalanırsa lazerle çevreleme yapılarak dekolman gelişmeden sorun kontrol altına alınabilir. Retina dekolmanı gelişmişse ameliyat gerekir ve zaman çok önemlidir. Özellikle makula tutulmadan müdahale edilmesi görme prognozu açısından belirleyicidir. Çünkü retina dekolmanında makula etkilenirse, retina anatomik olarak yerine oturtulsa bile fonksiyonel görme her zaman eski düzeyine dönemeyebilir. Bu nedenle ani uçuşma, ışık çakması veya perde hissi yaşayan kişi "biraz bekleyeyim geçer" dememelidir; aynı gün göz doktoru tarafından değerlendirilmelidir. Acil başvuruda asıl amaç, makula etkilenmeden önce tabloyu durdurabilmektir. Bu yüzden bu şikayetlerle gelen hastalarda göz bebeği büyütülerek yapılan ayrıntılı retina muayenesi ihmal edilmemelidir. Erken dönemde konan tanı bazen yalnızca kısa bir lazer işlemiyle çözülebilirken, geç başvuruda çok daha kapsamlı cerrahiler gerekebilir. Retina hastalıklarında saatler ve günler gerçekten sonucu değiştirebilir.

Sarı nokta hastalığı, tıbbi adıyla yaşa bağlı makula dejenerasyonu (YBMD), retina merkezini etkileyen ve özellikle detaylı görmeyi bozan bir hastalıktır. Hastalar yazıları eğri görme, yüzleri seçememe, ortada bulanık ya da boş alan hissetme gibi yakınmalar tarif edebilir. Kuru ve yaş tipleri vardır; özellikle yaş tipte erken tanı çok daha kritik hale gelir.

Burada gerçekçi olmak gerekir: Sarı nokta hastalığında amaç her zaman gözü tam eski haline getirmek olmaz. Tedavinin hedefi hastalığın ilerlemesini yavaşlatmak, mevcut görmeyi korumak ve mümkünse kazanım sağlamaktır. Yaş tipte göz içi enjeksiyon tedavileri günümüzde en önemli seçeneklerden biridir. Kuru tipte bugün için hastalığı tamamen ortadan kaldıran kesin bir tedavi bulunmaz; düzenli takip, yaşam tarzı düzenlemesi ve uygun hastalarda besin desteği değerlendirilir.

Makula hastalıklarında kendi kendine karar verip beklemek risk taşır. Çünkü bazı hastalar bir gözle iyi gördüğü için diğer gözdeki kaybı geç fark eder. Hastalık her iki gözü aynı anda ve aynı hızda etkilemeyebilir. Amsler grid takibi, OCT incelemesi ve düzenli retina kontrolü önemlidir. Özellikle 50 yaş sonrası, sigara kullananlar ve aile öyküsü olan kişilerde merkez görmede en ufak değişiklik bile ciddiye alınmalıdır. Sarı nokta hastalığında tedavi başarısını belirleyen unsurlardan biri de hastanın takip disiplinidir. Özellikle enjeksiyon tedavisi gereken yaş tipte randevuların aksatılması, kazanılmış görmenin kaybına yol açabilir. Sigaranın bırakılması, damar sağlığının korunması ve düzenli kontrol bu hastalıkta en az ilaç kadar değerlidir. Merkez görmede kırılma, eğrilme veya harf kayması fark eden kişiler beklemeden retina değerlendirmesine gitmelidir.

Gözde uçuşma şikayeti çoğu zaman vitreus jelindeki doğal değişikliklerle ilişkili olabilir ve her zaman kötü bir tablo anlamına gelmez. Ancak ani başlayan, birdenbire artan uçuşmalar; buna eşlik eden ışık çakmaları; özellikle de görüş alanında gölge veya perde hissi varsa durum ciddiye alınmalıdır. Çünkü bu belirtiler retina yırtığı veya retina dekolmanının habercisi olabilir.

Hastaların yaptığı en büyük hata, bu şikayetleri internetten okuyup kendi kendine yorumlamasıdır. Uçuşmanın iyi huylu mu yoksa retina için riskli mi olduğunu ancak detaylı göz dibi muayenesi gösterir. Özellikle yüksek miyoplar, travma geçirenler ve katarakt ameliyatı sonrası hastalar daha dikkatli olmalıdır.

Muayenede sorun saptanmazsa bile bazı hastalara kısa aralıkla tekrar kontrol önerilebilir. Çünkü ilk muayenede görülmeyen küçük yırtıklar sonraki günlerde belirginleşebilir. Özetle: Eski ve sabit birkaç uçuşma genellikle daha az endişe vericidir; fakat yeni başlayan veya sayısı hızla artan uçuşmalar asla küçümsenmemelidir. Göz sağlığında en pahalı hata, acil bulguyu normal sanmaktır. Retina riski açısından alarm veren tablo, şikayetin biçim değiştirmesidir. Yıllardır aynı şekilde duran birkaç uçuşma ile dün gece birden artan ve ışık çakması eşlik eden uçuşma aynı şey sayılmaz. Özellikle bir gözde aniden yoğunlaşan belirtiler daha dikkatli değerlendirilmelidir. Bu nedenle hasta kendi normalini bilmeli ve değişiklik fark ettiğinde gecikmeden muayeneye gelmelidir.